آزمونی سخت برای دوام نانوسرامیکها در ترمیمهای خلفی
دغدغه انتخاب مواد مناسب ترمیمی هرگز از میان دندانپزشکان از بین نرفته است؛ چرا که ترکیب طول عمر و زیبایی ظاهری، به سختی توازن برقرار میکنند. اگر چنین دغدغهای با شرایطی مثل پوسیدگی دندانهای خلفی همراه شود، نمیتوان میزان اهمیت آن را با کلماتی ساده بیان نمود! دندانهای خلفی با تحمل بیشترین وزن ممکن در میان دیگر دندانها، این حق را دارند که با مقاومترین مواد در دسترس متخصصان ترمیم شوند. یکی از پیشنهادهای امروزی، استفاده از کامپوزیتهای نانوسرامیکی است که با ساختار منحصر به فرد خود، نوید دهندهی عمری طولانی هستند.اما در دنیای نانوسرامیکها، شایعاتی مبنی بر حذف Bis-GMA برای دوام بیشتر مطرح شدهاند که در این مقاله بررسی میشوند.
Bis-GMA یا بیس فنول A-گلایسیدیل متیلآکریلات، از جمله فراوانترین رزینها در دندانپزشکی هستند که در انواع سمانها (Cements) و کامپوزیتها استفاده میشوند. اما باید دید که این ماده شیمیایی، چقدر در تغییر عمر نانوسرامیکها نقش دارد؟
مطالعات علمی چه میگویند؟
به تازگی دانشگاه قاهره (Cairo University) مطالعاتی را مبنی بر بررسی تاثیر وجود Bis-GMA در طول عمر نانوسرامیک های ترمیمی انجام داده است. این مطالعات با استفاده از دو محصول مشهور جهانی یعنی کامپوزیت Zenit که بر پایه Bis-GMA و کامپوزیت Neo Spectra ST که فاقد Bis-GMA و در جایگزین آن بر پایه UDMA یا اورتان دیمتیلآکریلات است، صورت گرفته است. در این مطالعات که به صورت «دو سر کور» انجام شده اند، ۶۴ بیمار با پوسیدگی کلاس یک در مولرهای خلفی انتخاب شدند و به صورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند که با کامپوزیتهای Zenit و Neo Spectra ST ترمیم شدند. تمام مراحل این ترمیم، طبق دستورالعمل سازنده انجام شد و ارزیابیها در چهار بازه زمانی (ابتدا، ۱۲، ۲۴ و ۴۸ ماه) صورت گرفتند. همچنین ارزیابی عملکرد بالینی با معیارهای اصلاحشده USPHS انجام شدند و برای بررسی میزان سایش، از اسکنر داخل دهانی و تحلیلهای سهبعدی دیجیتال کمک گرفته شده است.
نکته جالب اینجاست که در طول ۴۸ ماه، هر دو کامپوزیت عملکرد بالینی قابل قبولی داشتند و ارزیابیها نشان دادند که هیچ تفاوت معنیداری در بروز حساسیت پس از درمان بین دو گروه مشاهده نشد و تطابق حاشیهای در هر دو گروه در سطح قابل قبول بالینی باقی مانده است. به علاوه بروز پوسیدگی ثانویه در هیچیک از گروهها گزارش نشده است. این نتایج نشان میدهند که هر دو ماده، چه فاقد Bis-GMA باشند و چه همراه آن، از نظر دوام و سازگاری با محیط دهان، عملکرد قابل اعتمادی دارند و میتوانند در ترمیمهای خلفی مورد استفاده قرار گیرند، بدون اینکه نگرانی از طول عمر کوتاه آنها باشد.
بررسی دقیق نتایج با تحلیل دیجیتالی
در این مطالعه از تحلیل دقیق دیجیتالی با استفاده از اسکنرهای داخل دهانی استفاده شد تا خطاهای احتمالی تا حد ممکن کاهش یابند. این تحلیل به منظور بررسی میزان سایش دندان در طی زمان انجام شد که نتیجه دور از انتظار تبلیغات گستردهای بود که علیه Bis_GMA صورت میگیرد. در نتیجه مطالعات، انحرافی خطی بیشتر در ترمیم با کامپوزیت Zenit و انحراف حجمی بیشتر در ترمیم با کامپوزیت Neo Spectra ST گزارش شدند اما این تغییرات به حدی قابل چشمپوشی بودند که میتوان وجود یا عدم وجود Bis_GMA را بدون تفاوت دانست و در نهایت هر دو کامپوزیت عملکرد و مقاومت خوبی در برابر سایش نشان دادند.
اما هر زمان که صحبت از کامپوزیت میشود، زیبایی ملاکی اصلی به شمار میرود. سوال اینجاست که آیا میتوان با مبنا قرار دادن عامل زیبایی، این مرزی واضح برای تاثیر وجود این ماده شیمیایی دانست؟
زیبایی؛ معرف اولیه کامپوزیت
جالب است بدانید که وجود Bis-GMA، برخلاف مبحث مقاومت در برابر سایش، تاثیر مشخصی بر ساختار ظاهری یک کامپوزیت میگذارد. در مطالعه اخیر مشاهده شد که در طی ۴۸ ماه تغییری رنگ کامپوزیت فاقد Bis-GMA به شکل قابل مشاهدهای کمتر از نوع دیگر بود. اگرچه تغییر رنگ حاشیه ای بیشتر معیاری برای کارکرد کامپوزیت نیست، اما از دید زیبایی شناسی، تا حدی متخصص را از انتخاب آن دلسرد میکند. گروههای هیدروکسی موجود در ساختار شیمیایی Bis-GMA تمایل بالایی به جذب آب دارند. این ویژگی باعث میشود ترمیمهای حاوی Bis-GMA، در طی زمان کاهش شفافیت یابند. البته که جذب رنگدانههای غذایی و نوشیدنیها نیز در این شرایط تشدید میشود و زیبایی ترمیم در بلندمدت کاهش مییابد. به همین دلیل، به نظر میرسد که حذف Bis-GMA رنگدانه و آب از یک سو و کنترل (Handling) بهتر را از سوی دیگر فراهم میآورد. بنابراین، حداقل از این جهت نمیتوان نسبت به وجود این ماده شیمیایی در کامپوزیت بیاهمیت بود.
ساختار شیمیایی و تأثیر آن بر عملکرد
از دید شیمیایی، کامپوزیتهای بر پایه Bis-GMA یک چالش دیگر با خود به همراه دارند که آن، وجود مونومرهای آزاد این ساختار شیمیایی در محیط است. باقیماندن مونومر آزاد Bis-GMA در ساختار کامپوزیتهای دندانی میتواند منجر به بروز دستهای از مشکلات بالینی و زیستی شود که هم بر کیفیت ترمیم و هم بر سلامت بافتهای اطراف تأثیرگذار است. در صورت پلیمریزاسیون ناقص، مونومر آزاد میتواند از سطح ترمیم به محیط دهان یا بافتهای مجاور نفوذ کند و موجب تحریک سلولی، التهاب لثه یا واکنشهای آلرژیک شود. برخی مطالعات حتی احتمال اثرات سمی در مواجهههای طولانیمدت را مطرح کردهاند.
از سوی دیگر، Bis-GMA بهدلیل وزن مولکولی بالا، ویسکوزیته زیادی دارد و برای رسیدن به کنترل مناسب، معمولاً با مونومرهای رقیقکننده مانند TEGDMA (تریاتیلنگلایکول دیمتیلآکریلات) ترکیب میشوند. این ترکیب میتواند انقباض پلیمریزاسیون را افزایش دهد و در نتیجه، باعث ایجاد شکافهای میکروسکوپی در حاشیه ترمیم و نفوذ باکتریها شود.
در مجموع، باقیماندن مونومر آزاد Bis-GMA نهتنها زیبایی ترمیم را تهدید میکند، بلکه میتواند سلامت بافتهای اطراف را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. به همین دلیل است که کامپوزیتهای فاقد Bis-GMA یا دارای ساختار UDMA در سالهای اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفتهاند.
نتیجهگیری: کدام کامپوزیت انتخاب بهتری است؟
طبق مطالعات صورت گرفته، هر دو کامپوزیت نانوسرامیکی دارای Bis-GMA یا فاقد آن، عملکرد مناسبی در ترمیمهای کلاس یک دندانهای خلفی، در طی ۴۸ ماه بررسی دانشمندان Cairo University نشان دادند که نگرانیها را از بابت عمر فیزیکی آنها رفع میکند. اما از آنجایی که صحبت بر سر یک ترمیم زیباییست، پای بحث مهم دیگری به میان میاید که Bis-GMA چندان در این بحث سربلند نیست. ثبات رنگ پایینتر به دلیل آب دوست بودن، نگرانی از عدم ثبات رنگ کامپوزیتهای بر پایه این ماده شیمیایی را افزایش میدهد. همچنین از دید زیستی و بالینی، مونومرهای آزاد Bis_GMA برای بافتهای کناری دندان خطر آفرین هستند و احتمال حساسیت را بالا میبرند. با این تفاسیر، میتوان نتیجه گرفت که حذف BIS-GMA عاقلانه به نظر میرسد تا علاوه بر پایداری فیزیکی، زیبایی ظاهری نیز حفظ شود.
باید به این موضوع نیز اشاره کرد که شاید صرفا یک بررسی ۴۸ ماهه نتواند تمام آن چیزی که از مقاومت یک کامپوزیت انتظار داریم عیان کند. بدیهی است که این بررسی نیاز به زمان طولانیتری دارد که طبق گفته دانشمندان این حوزه، باید بیش از ۶۰ ماه باشد. به علاوه انتظار میرود تا ترمیم ها در شرایط بارگذاری شدیدتر، مثل ترمیم کلاس دو هم مورد تحقیق و بررسی قرار گیرند.
منابع:
1)Bahig, S.M., El Sherbiney, H.H., Zayed, M.M. et al. A comparative 48 month randomized trial of clinical performance and wear of BISGMA based and BISGMA free nanoceramic resin composites. Sci Rep 15, 31167 (2025).
2)Klauer, E., Belli, R., Petschelt, A., & Lohbauer, U. (2019). Mechanical and hydrolytic degradation of an Ormocer®-based Bis-GMA-free resin composite. Clinical Oral Investigations, 23, 2113–2121.
لینکدین نویسنده: https://www.linkedin.com/in/aliasghar-behzadi/